تبلیغات
مـــــدیـــــــــریت دولتـــــــــــــی - رفتارسازمانی پیشرفته (فصل11-رهبری)
فصل  11- رهبری

رهبری چیست ؟رهبری عبارت است از توانایی در اعمال نفوذ بررفتار فرد یا گروه و سوق دادن آن به هدفهای مورد نظر .منبع این قدرت یا اعمال نفوذ جنبه رسمی دارد .همانند تكیه زدن برمسند مدیریت .از آنجاكه به مدیر حق وحقوق خاصی داده می شود ، این نمی تواند بدان معنی باشد یا تصمین كند كه وی بتواند سازمان را به طور اثر بخش هدایت و رهبری كند یعنی همه رهبران مدیر نیستند و همه مدیران هم رهبر نمی باشند.

 رهبری غیر سازمانی یا غیر ارادی: یعنی فرد قدرت اعمال نفوذی را كه  به دست می آوردازمنابع خارج از ساختاررسمی سازمان است. یعنی رهبر می تواند از درون گروه بوجود آیدو  از قدرت و اعمال نفوذ رسمی اهمیت بیشتری داشته باشد.

 تئوریهای رهبری: در این تئوریها بررسی می شود كه چه چیزهایی می تواند فرد را به صورت یك رهبر اثربخش دراورد.

 1- تئوری شخصیتی : دراین تئوری به ویژگی های شخصیتی فردتوجه شده است. پس ازبررسی های بسیار6 ویژگی را به عنوان ویژگی رهبران موفق برشمردند:

 1-پویایی و جاه طلبی2- علاقه یا تمایل به رهبری و اعمال نفوذ بر دیگران3-صداقت و دوستی 4-اعتمادبه نفس 5-هوش 6- داشتن دانش فنی عمیق در رابطه با حوزه مسئولیت

ولی برای توجیه رهبری این ویژگی ها كافی نیست .بزرگترین ضعف این تئوری ان است كه عوامل موقعیتی نادیده گرفته شده است.یعنی رهبر باید علاوه ویژگی ها، اقدامات مناسب انجام دهدو اقدامات مناسب در یك موقعیت الزاماً نمی تواند در موقعیت دیگر به عنوان اقدامات مناسب شناخته شود.

2- تئوری رفتاری:دراین تئوری برای معرفی رهبران به رفتارخاص آنها توجه شده است دراینجا مطرح می شود كه آیا رهبران موفق از نظر رفتار چیز منحصر به فردی داشته اند .در این تئوری آنچه جالب توجه و هیجان انگیز است آن  كه شاید بتوان رهبران را تربیت كرد.به این منظور تحقیقات زیادی صورت گرفت كه دومورد آن عبارتند از:

الف) تحقیقات دانشگاه اوهایو  

ب) تحقیقات دانشگاه میشیگان

الف) تحقیقات دانشگاه اوهایو: در این تحقیقات پژوهشگران می كوشیدند ابعادمستقل رفتار رهبری را شناسایی كنند.

كارخودرابه دوبعدتقسیم كردند:1-وظیفه ای(ابتكار عمل)  2-مراعات حال دیگران

1-        وظیفه ای (ابتكار عمل): حدود یا میزانی است كه یك رهبر ساختار نقش خود وزیر دستان را برای تامین هدف مشخص می سازد و در بر گیرنده اقداماتی است كه جهت سازماندهی ،روابط كاری و هدفها صورت می گیرد. رهبری كه نمره ابتكار بالایی دارد رهبری است كه را كارهای مشخصی را برای اعضای گروه تعیین می كند.و انتظاردارد درهنگام كار استانداردهای مشخصی استفاده كنند.

2-        مراعات حال دیگران:شخص رهبر به مساله اعتماد متقابل دیگران اهمیت می دهد برای عقاید زیر دستان ارزش قائل است احساسات و راحتی زیر دستان را مورد توجه قرار می دهد كسی كه در این مورد نمره بالایی بگیرد كسی است كه به زیر دستان كمك می كند تا مسائل شخصی خود را حل كنند.

- اگررهبری فقط از نظر مراعات حال دیگران نمره بالایی بگیردازنظرعملكرد نمی تواند چندان موفق باشد.

- اگررهبر از نظر ابتكار عمل نمره بالایی بگیرد همواره موجب بالا رفتن نرخ  یا میزان شكایتها ،غیبتها ، جابه جایی و كاهش رضایت شغلی به جهت افزایش كارهای تكراری و روزمره می شود.

-اگر در هر دو مورد نمره مثبتی بگیرد نتیجه كار وی در گروه و سازمان مثبت است البته موارد استثنا ء هم دیده می شود.

ب) تحقیقات دانشگاه میشیگان: در این تحقیق هم می خواستند ویژگی رهبری رهبران تعیین كنند به گونه ای كه بتوان اثربخشی عملكردرا اندازه گیری كرد.كارخود را به دوبعد تقسیم كردند:الف)رهبران كارمند گراب)تولیدگرا

1 -رهبران كارمندگرا: به نیازهای شخصی زیر دستان توجه می كردند .افراد باهم تفاوت شخصی و فردی دارند

2-رهبران تولید گرا :به جنبه تخصصی و فنی كار توجه داشته به كاركنان به عنوان ابزاری برای رسیدن به    هدف توجه می كردند.

-رهبران كارمند گرا میزان رضایت تولید و رضایت شغلی افراد را افزایش می دهند

-رهبران تولید گرا میزان رضایت تولید و رضایت شغلی افراد را كاهش می دهند

شبكه مدیریتManagerial Grid : شیوه رهبری بر دو محور رسم می شود از آنجا كه مدیران به افراد و تولید توجه می كنند.این نموداربراساس دو بعد رفتاری(ابتكار عمل و رعایت حال دیگران و یا كارمندگرا و تولید گرا )

می باشد از نظر بلیك و موتون مدیرانی كه از نظر شیوه رهبری زیر عنوان 9/9 قراردارند بهترین عملكرد را خواهند داشت

3-تئوری اقتضایی: دراین تئوری به موقعیت و اثرات آن توجه شده است تحقیقات زیادی انجام شده تا بدان وسیله عوامل عمده موقعیتی كه بر اثر بخشی رهبری اثر می گذارند تفكیك شوند .متغییرهای بررسی شده در این تئوری عبارتند از:نوع كاری كه انجام می شود،شیوه رهبری،رئیس مستقیم آن كار ، هنجارهای گروه ،بعدزمانی(تقاضاوخواست زمان )و فرهنگ سازمانی

سه دسته از تئوری های اقتضایی عبارتند از:

 الف- تئوری فیدلر

ب-تئوری مسیر هدف

ج-رهبری مشاركتی

الف)تئوری فیدلر : فیدلر توانست جامع ترین و گسترده ترین تئوری اقتضایی را در مورد رهبری ارائه كند.تئوری او بیانگر اینست كه عملكرد موفقیت آمیز گروه به این امر بستگی دارد كه شیوه رهبری باید متناسب با موقعیت و شرایطی باشد كه فرد در آن قراردارد.او پرسشنامه ناخوشایندترین همكاررا تهیه كرد و هدف از طرح این پرسشنامه آن بود كه مشخص شود آیا رهبر به انسان توجه می كندویا به تولیدوكاروسه شاخص موقعیتی را معرفی كرد.

(رابطه رئیس مرئوسی:یعنی میزان اعتماد ،اطمینان و احترامی كه زیر دستان برای رهبر خود قائل هستند

ساختار یا نوع كاریا  وظیفه كه باید انجام شود:یعنی حدود یا میزانی كه وظایف یا كارها یی كه باید انجام شود

میزان قدرت رهبر: یعنی قدرت یا نفوذی كه یك رهبر می تواند بر متغیرهایی چون استخدام و اخراج كاركنان ، مقررات انضباطی ،ارتقاء و افزایش حقوق كاركنان اعمال كند.)

این پرسشنامه نتیجه تئوری شخصیتی است  ولی پا كمی فراتر گذاشته شده و مسائل موقعیتی نیز به آن اضافه شد او فرد را در رابطه با وضع یا موقیت مورد نظر مورد توجه قرار دارد و سپس درصد برآمد تا اثر بخشی رهبر را به عنوان تابعی از این دو عامل(شخصیت-موقعیت) درآورد .

فیدلر اعتقاد داشت سبك یا شیوه رهبری عامل اصلی در موقیعت است . در پرسشنامه فیدلر 16 هدف گنجانده شد و از افراد می خواست در مورد همكاران خود بیندیشند او بر این باور بود كه كه با پر كردن پرسشنامه نوع رهبری فرد مشخص می شود . این پرسشنامه جنبه مثبت داشت چرا كه اگر كسی از این پرسشنامه نمره بالایی می گرفت یعنی توانسته شخصی را كه به هیچ وجه نمی توان با آن همكاری كرد با جملات مطلوب معرفی كرده پس در زمره افراد مردمی قرار می گیردواگر نمره پایین می گرفت طرفدار تولید ومحصول بوده وفیدلر اورا تولید گرا می نامید.

فیدلر فرض خود را بر این گذاشت كه شیوه رهبری ثابت است یعنی فرد كارگرا یا كارمند گرا .

B حال پس از مشخص شدن نوع رهبری باید رهبر با موقعیت متناسب شود . گام بعدی آن است كه وضع یا موقعیت

را در چارچوب این سه متغییر اقتضایی بررسی كنیم ،مثلاً اگر در جایی قرار است كارها بسیار دقیق انجام شود

مثل محاسبه دستمزد و شخص مسئول آزادی عمل داشته می تواند به افراد پاداش دهد یا آنها را توبیخ نماید باید فردی دررأس قرار گیرد كه از نظر میزان قدرت در سطح بالایی است

Dبا استفاده از پرسشنامه فیدلر و سه متغییر اقتضایی می توان افراد را در رأس كارهایی گماشت كه از نظر رهبری دارای بالاترین اثر بخشی باشند

Dنتیجه كلی رهبرانی كه به تولید توجه می كنند در شرایط بسیار مطلوب در مقایسه با مدیرانی كه به روابط انسانی توجه می كنند بهتر عمل می كنند.

نتیجه بدست آمده این است كه فیدلر در زمینه درك رهبری اثر بخش ، گامهای بلند و مهمی برداشت . تحقیقات زیادی در این زمینه انجام شده نتوانست به مدركی دست یابد كه الگوی مذبور را تأیید نماید.اگر متغییرهای دیگر به الگو اضافه شود مفید واقع خواهد شد ولی همچنان كارهای فیدلر در توجیه اثربخشی مدیر كاربردهای زیادی دارد.

 

ب)تئوری مسیر هدف:یكی از ارزشمندترین تئوریهاست كه توسط رابرت هوس ارائه شده است اساس این تئوری چنین است كار رهبران این است كه به پیروان خود كمك كند تا بتوانند به هدفها دست یابند آنها را هدایت و رهبری كند تا مطمئن شود كه هدفهای آنان با هدفهای كلی گروه ،سازمان سازگار است . با توجه به این تئوری رفتار رهبر تا آنجا مورد قبول زیر دستان قرار می گیرد كه بتواند موجبات رضایت آنها را در زمان كنونی و آینده برآورد.در شرایط زیر رفتار رهبر موجب تحریك و انگیزش كاركنان می شود

1)            اگر عملكرد رضایتبخش بتواند كاركنان را راضی نگه دارد این نیاز را تأ مین كند .

2)            كاركنان را هدایت ،ارشاد و رهبری كند و نیز این كه كاركنان را به پاداشهایی  برساند كه در خور عملكرد اثر بخش باشد.

پژوهشگر مذبور دربارة این گفتار، 4 نوع رفتار رهبری را شناسایی كرد :

1- رهبری كه دستور صادر می كند (ارشادی)

2- رهبر حمایتی

3-رهبر مشاورتی كه با زیر دستان مشورت می كند

4-رهبری كه در صدد كسب موفقیت است هدفهای چالشگر یا هماورد طلب را در نظر می گیرد و انتظار دارد كه زیر دستان به بهترین وجه ممكن كار كنند.

Dبرعكس عقیده فیدلر رابرت هوس اعتقاد دارد كه رهبر انعطاف پذیر است.

رابرت هوس اعتقاددارد كه رهبرباید به عوامل اقتضایی محیط وعوامل اقتضایی زیر دستان توجه نماید. بنابراین هنگامی كه او به این عوامل توجه ننماید هیچ موفقیتی نخواهد داشت.

نمونه ای از مفروضات زیر در تئوری مسیر –هدف ارائه شده است:

اثر بخشی

رهبری مبتنی بر فرماندهی                          نوع كار مبهم و پر تنش

 

رهبری حمایتی                                      نوع كار دارای ساختار مشخص، نوع اختیارات رسمی و دیوانسالاری

 

رهبری مبتنی بر فرماندهی                    در جایی كه كاركنان تجربه زیاددارنداثربخش نیست. درجایی كه تعارض

و تضاد زیاد است مفید می باشد

رهبری مشركتی                                   كاركنان كانون كنترل درونی داشته باشند

رهبری در پی كسب موفقیت                       ساختار كار مبهم

 

آینده تئوری مسیر هدف: می توان انتظار داشت كه بیشتر مورد توجه قرار گرفته و درآن تغییراتی اعمال شود و متغیر های واسطه ای به آن اضافه گردد

 

ج)تئوری الگوی رهبری مشاركتی:

ویكتورم وفلیپ یتان الگوی رهبری مشاركتی را ارائه كردند.در این الگو رفتار رهبر و مشاركت اعضا در تصمیم گیری مورد توجه قرار می گرفت.آنان معتقد بودند كه رفتار رهبر بنا به ساختار كاری (یكنواخت یا غیر یكنواخت )

باید تغییر كند.یعنی میزان مشاركت در تصمیم گیری با توجه به شرایط مختلف تغییر می كند. الگوی ابتدایی دارای تعدادی متغییر اقتضایی و 5 شیوه رهبری می باشد و در الگوی تجدید نظر شده متغییرهای اقتضایی به 12 مورد می رسد كه در نمودار صفحه 234 این متغییرها معرفی شده اند. نتیجه آنكه هم الگوی اصلی هم الگوی تجدید نظر شده نوید بخش بود به دلیل پیچیدگی كار این دو محقق برنامه كامپیوتری بر مبنای الگوی تجدید نظر شده طراحی كردند دیدگاه قابل تامل این دو محقق از نظر تجربه هم قابل اثبات  است.

رهبری زنان با مردان متفاوت است:

تحقیقها به دو نتیجه در این زمینه رسیدند: از نظر شیوه رهبری تشابه بین زن ومرد بیش از نقاط اختلاف آنان است دوم تفاوت زن ومرد در این است كه زنان شیوه مردم سالاری را بر می گزینند و مردان شیوه فرماندهی و دستور دهی.

با توجه به تحقیقات انجام شده شیوه رهبری زنان با مردان متفاوت است .زنان مشاركت اعضا را تشویق و تقویت می نمایندو قدرت و اطلاعاتی كه دارند با یكدیگر در میان می گذارند و همواره زیر دستان را تقویت می كنند. مدیران زن ترجیح می دهند كه در مقام رهبری از شیوه هایی نظیر تخصص، برقرار كردن تماس با دیگران ،شخصیت فره مند و مهارتهای انسانی استفاده كنند.مردان شیوه دستور دهی و كنترل را اعمال می كنند مردان به قدرت خود تكیه می كنند.

در حال حاضر از آنجا كه بهترین مدیر كسی است كه به حرف دیگران گوش دهد موجبات انگیزش آنان را فراهم آوردوآنان را حمایت و پشتیبانی كند چنین به نظر می رسد كه زنان بمراتب بهتر از مردان عمل می كنند .

Dمدیران موفق یا اثر بخش در زمینه مذاكره و چانه زنی از مهارت بالایی برخوردار باشند كه زنان در این زمینه نیز موفق هستند.

4-تئوری شخصیتی رهبر فره مند : در تئوریهای پیشین افراد پیروان خود را در مسیری هدایت می كنند كه هدفهای سازمان مشخص كرده در رهبری فرهمند در این نوع رهبری به پیروان خود الهام می بخشد كه منافع خویش را فدای منافع سازمان كنند و این فرد می تواند اثراتی عمیق روی پیروان خود داشته باشد و تحول در آنان  ایجاد كنند مانند مادر ترزا –گاندی و....

 

 

Dویژگی رهبر فره مند

1-  اعتماد به نفس

2-  دیدگاه بلند و اعتماد راسخ به آن دیدگاه

3-  رفتار خارق العاده

4-  عاملان تغییر

تحقیق در زمینه رهبران فرهمند نشان می دهد كه پیروان رهبران فرهمند به خود اعتماد داشته ،در كارهای خود تجربه های ارزشمند كسب كرده و اعتراف می نمودند كه همواره مورد حمایت رهبران خود هستند،

ساعتهای زیاد كار می كنند و عماكرد بهتری دارنداحساس رضایتمندی بیشتری نیز دارند البته باید در این زمینه تحقیقات بیشتری انجام شود .

آیا رهبری مؤثر است !

برخی از شیوه های رهبری (صرفه نظر از شرایط و موقعیت ها )اثر بخش خواهد بود

تحقیقات نشان می دهد در برخی شرایط هیچ نوع رفتار رهبری نمی تواند اهمیت داشته باشد.

گاهی اوقات برخی افراد و متغیرهای  سازمانی به عنوان جایگزین هایی وارد صحنه می شوند و اثرات رهبری را بی اثر می سازندمانند (تجربه  -آموزش-تخصص حرفه ایی)

رهبر برای اثر بخش بودن باید بتواند نظم یا ساختار به گروه یا سازمان ارائه كندو ابهام كاری را كاهش دهد.

در كارهای تكراری یعنی كارهایی كه به صورت فطری روشن و تكراری و بطور باطنی كارگر را راضی نگه می داردنیاز به رهبر نیست.

رهبری یك متغیر مستقل است پس می تواند بر رضایت شغلی اثر بگذارد.

رهبری فرهمند نیز مدینه فاضله نیست بلكه این نوع رهبری در یك بحران می تواند مفید باشدولی پس از بحران و برگشت اوضاع به حالت عادی نمی تواند اثر بخش باشد.

نكات كاربردی برای مدیران

همانطور كه در كل فصل دیده شد اگر به صورتی دقیق به دو واژه كار و مردم توجه كنیم در بیشتر تحقیقات به نوعی از این دو واژه استفاده شده است

در تحقیقات فیدلر: بعد كار- در تحقیقات اوهایو: ابتكار عمل- در تئوری مسیر-هدف: فرماندهی-در پژوهش دانشگاه میشیگان:تولیدگراو بلیك و موتون آنرا توجه به تولید نامیدند

بعد انسانی این تئوری ها هم نامهای متفاوت به خود گرفت:مراعات حال دیگران-حمایتی-كارمندگرا

آنچه مهم است آنكه رفتار رهبر از همین دو بعد مورد توجه قرار گرفته و پژوهشگران درمورد اینكه آیا این دو بعد

می تواند روی یك طیف قرار گیرد اختلاف نظر دارند

 

دستاوردهای این فصل

ویژگی شخصیتی نمی تواند تضمین كند كه كاركنان وزیر دستان عملكرد بهتری داشته باشند.یعنی بعد شخصیت به تنهایی نمی تواند موفقیت رهبری را پیش بینی كند.

درتحقیقات دانشگاه میشیگان ،اوهایو و شبكه مدیریت نمی توان بازدهی یا تولید كارمند را پیش بینی كردو نمی توان

گفت كه اگر رهبر یا مدیری طرفدار كار باشد تا چه اندازه می تواند موجب رضایت شغلی ،تولیدو بازدهی كاركنان شود.

الگوی فیدلر در محیط محدود وكنترل شده انجام شد می تواند این تئوری را تأیید كندولی تحقیقات میدانی نمی تواند

این دیدگاه را تأیید كند.

 الگوی مسیر- هدف چارچوبی را ارائه می كند كه می توان بدان وسیله اثر بخشی رهبری را پیش بینی كردموفقیت رهبر به این بستگی دارد كه با توجه به محیط و شرایط زیر دستان سبك خود را تغییر دهد

 

در الگوی مشاركتی ابهامات زیادی وجود داردولی بزرگترین نقش آن این بوده كه توانسته متغیرهای اقتضایی را معرفی كند به گونه ای كه قبل از انتخاب شیوه رهبری باید به آنها توجه كرد

.: Weblog Themes By VatanSkin :.